ثابت بن قرّة به وجود آورده بود . 69 و اين عجيب نيست ، زيرا ثابت از هموطنان بتّانى بود . به علاوه اين آخرى ، به احتمال قوى از روى عمد ، استفاده از حاصل علمى منجمان مأمون را انكار كرده است - البته اگر بپذيريم از مؤلّفات آنها چيزى در كتاب وى نيامده است - 70 و هم او از اندازه‌گيرى خط نصف النهار به وسيلهء منجمان مأمون دم نميزند ؛ ولى از سوى ديگر ، صاحب ترجمهء دستكارى شدهء بطلميوس از كتاب خوارزمى اطلاع داشته 71 زيرا مطالبى از آن گرفته و نيز ترجمه‌هاى سريانى بطلميوس را مىشناخته است . 72 چنان كه ديديم ، همهء مسائل مربوط به تاريخ دوران اوّل جغرافياى رياضى عرب ، با پيچيدگى و اشتباه فراوان توأم است ، و اين قضيّه دربارهء منابع بتّانى نيز صادق است ، ولى مؤلّفات وى بر مؤلّفات موجود ديگر از اين جهت امتياز دارد كه يكى از آنها به روش علمى چاپ شده است ؛ حقيقت آن است كه هيچ رسالهء عربى از دوران اوّل نيست كه به روش علمى با ترجمه و تعليقات مفصّل همچون زيج صابى ( به كوشش نالينو در سه جلد بزرگ 1899 - 1907 ) به چاپ رسيده باشد . حواشى نالينو براى كسى كه بخواهد در مسائل نجوم و جغرافياى عربى مطالعه كند ، به حق فرهنگنامه‌اى بىنظير است . بتقريب يك قرن پس از بتّانى در مصر فاطمى يك كتاب نجوم به صورت جدولها به وجود آمده كه به اهميت و اعتبار همانند زيج بتانى بود . اين كتاب از ابن يونس است كه به خلاف بتّانى وصف اندازه گيرى خطّ نصف النهار را كه به دوران مأمون انجام شد بتفصيل نقل كرده است . ابن يونس كه نام وى ابو الحسن على صدفى است ، 73 مانند منجّمان دربار مأمون ، منجّم دربار بوده است . وى كار خود را در تنظيم جدولها در حدود سال 990 / 380 ه . بر كوه المقطّم قاهره در رصدخانه‌اى آغاز كرد كه بعدها جزو « دار الحكمهء » الحاكم ، خليفهء فاطمى ، شد كه از سال 1005 / 396 ه . تا پايان دوران فاطميان به سال 1171 / 567 ه . به جا ماند 74 و همانند سازمان معروف دوران هارون الرّشيد و مأمون بود . ابن يونس جدولها را اندكى پيش از وفات خود به پايان برد ( 1009 / 399 ه . ) كه به انتساب الحاكم بامر اللّه ، خليفهء فاطمى آن روزگار ، الزيج الحاكمى الكبير عنوان يافت . چند نسخهء خطّى ناقص از كتاب به جا مانده كه كوسن دو پر سوال قسمتهايى از آن را با ترجمه منتشر كرده و كتاب وى تاريخ سال دوازدهم جمهورى فرانسه را دارد ( 1803 - 1804 ) . شوى ، دانشمند رياضى و خاورشناس ، بيشتر مطالعات خود را در دههء سوم همين قرن انجام داده 75 و گفته است كه كارهاى مهمّ ابن يونس منحصر به نجوم نيست ، و از يك قانون رياضى دربارهء محاسبهء مثلّثات كروى كه او كشف كرده و بسيار مورد توجه قرار گرفته ياد كرده است . بىگفت و گو ابن يونس پس از بتّانى از همهء منجّمان اسلامى بزرگتر است . زيج ابن يونس مقدّمه‌اى كوتاه و جالب دارد كه همهء موارد استفادهء عملى از